Hesu - Otomi, Querétaro
Here are some extracts from a Otomi, Querétaro translation of the Bible that talk about Jesus. The extracts are from the Gospel of Mark.

Ar Xuwa Xixthe mi mönga ar hoga mhö
(Mt. 3:1-12; Lk. 3:1-9, 15-17; Jn. 1:19-28)
1.1 Ár ndu̱i ár hoga mhö ar Hesukristo ár Tʼu̱ Jö.

1.14-15
Ar Hesu bi du̱ʼma ár ʼbe̱fi
(Mt. 4:12-17; Lk. 4:14-15)
1.14 Núʼmu̱ mi njotʼa ar Xuwa har fa̱di, ar Hesu bi menga Ngalilea mi mömba ár hoga tsʼu̱tʼwi Jö.
1.15 Mi enö njawa:
—Xi zo̱ ar pa xki mhö, ne ár tsʼu̱tʼwi Jö ʼba̱pʼu̱tho. ʼYo̱thwu̱ ár ntso̱ʼmi, ne ñʼemu̱ihu̱ ar hoga mhö.

1.21-27
Nʼar ñʼo̱ho̱ mi nthe̱xkwi nʼar tsʼondöhi
(Lk. 4:31-37)
1.21 Bi zo̱ñʼu̱ har hnini Nkapernaum, ne ar pa ntsa̱ya̱ bi yu̱tʼa ar Hesu ha yá nijö ya xodyo mi uti.
1.22 Nuʼu̱ togo mi o̱tsʼe mi ʼyo̱da ár ntʼuti, ngetho mi ñö ngu nʼa pe̱ʼsa ár tsʼe̱di, hinge ngu nuya bötʼofo.
1.23 Ha mi ʼbu̱hnu̱ nʼar ñʼo̱ho̱ ha yá nijöʼu̱ mi nthe̱xkwi nʼar tsʼondöhi, nʼa mbi hye̱xta nʼar mhafi,
1.24 bi ʼñenö:
—Tema gi pe̱kwa, Hesu me Nasare. Hage xka e gi hwatkagihe. Di pödi togoʼi, ár hoga Tʼu̱ Jö.
1.25 Nunar Hesu bi zu̱i ne bi ʼñembabi:
—Kotʼa ri ne, ne po̱ni hye̱ nunar ñʼo̱ho̱nu̱.
1.26 Ha nunar tsʼondöhi bi hwöʼsa nunar ñʼo̱ho̱, ne bi hye̱xa nʼar mhafi bi bo̱ni bi zopʼu̱.
1.27 Gatho xa mi ʼyo̱tho, ne mi ñöxhnatho mi eñʼu̱:
—Ter me̱hnu̱pya. Tema ʼraʼyo ntʼutinu̱ ʼmu̱. Pe̱ʼsa ar tsʼe̱di ʼbe̱pa ya tsʼondöhi, ne nuyu̱ o̱te.

1.32-34
Ar Hesu bi o̱the nze̱ ya da̱thi mi yu̱ ar hyadi
(Mt. 8:16-17; Lk. 4:40-41)
1.32 Mi taknde, ja xki yu̱ ar hyadi, ba tsʼimpa gatho ya da̱thi ne nuʼu̱ mi nthe̱xkwi ya tsʼondöhi.
1.33 Gatho ya mengunu̱ xa mi ñʼentʼi bi watʼa har goxthi.
1.34 Ne bi o̱the nze̱ye̱ tsa̱ntʼö ar hñeni mi pe̱tsʼi, ne bi ʼye̱nga nze̱ye̱ ya tsʼondöhi, ne himi he̱gi nda ñö, ngetho mi pöʼu̱ togoʼö.

2.1-12
Ar Hesu bi o̱the nʼar da̱thi xki nza ár ndoʼyo
(Mt. 9:1-8; Lk. 5:17-26)
2.1 Xki tho ʼra ya tsi pa, ne ar Hesu bi yu̱tʼa manʼagi har hnini Nkapernaum, ne bi födi mi ʼbu̱hnu̱ har ngu.
2.2 Ne dama bi watʼa nze̱ye̱ ya jöʼi. Himi tsu̱di nda yu̱tʼa har ngu, mödi nda mʼa̱ta har goxthi, ne nunu̱ mi xipabi ar hoga mhö.
2.3 Nuʼmú̱ ba e ʼra ya ñʼo̱ho̱ mi honi, mi tsi nʼar ñʼo̱ho̱ xki nza ár ndoʼyo, mi nju̱nga goho mi mutsʼi.
2.4 Nuya jöʼi xa mi nze̱ye̱, himi tsa̱ nda yu̱tʼi. Jange bi xosʼu̱ nʼa xe̱ni ár mʼetʼe ar ngu, ne ka bi göʼmnu̱ har oki nunar fidi mi oxa ar ñʼo̱ho̱ xki nza ár ndoʼyo.
2.5 Ar Hesu mi hyandwa yá jamfi nuʼu̱ togo mi tsihi, bi ʼñemba ar ñʼo̱ho̱ xki nza ár ndoʼyo:
—Ndada, xi mpumpʼa ri tsʼoki.
2.6 Mi ʼbu̱hnu̱ ʼra ya bötʼofo, mi ʼyo̱xa njapʼu̱ mi ense̱ ha yá mfeni:
2.7 Yoʼö ñö njapʼu̱nu̱. Tsʼokwa Jö. Hinjoʼo manʼa tsa̱ da pungya tsʼoki, ho̱nse̱ Jö.
2.8 Ar Hesu mi pötwatho yá mfeni ne te gatho mi beñʼu̱, jange bi ʼñembabi:
—Yoʼö te gatho gi benthu̱ ha ri mfenihu̱.
2.9 Temar ñhembi ga embabi nunar ñʼo̱ho̱nu̱ xi nza ár ndoʼyo: Xi mpumpʼa ri tsʼoki, wa ga embabi: Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma.
2.10 Pöhu̱pya, Nöʼö Togo ba e bi Njöʼi pe̱ʼskwa ar tsʼe̱di har ximha̱i da pungya tsʼoki, nuhu̱ teme ma ga pe̱fi.
Ne bi ʼñemba nöʼö togo xki nza ár ndoʼyo:
2.11 —Nuʼge di xiʼaʼi: Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma ri ngu.
2.12 Nuʼmú̱ nöʼö dama bi gu̱xa ár fidi, bi thota madeda ya jöʼi bi ma. Gatho xa mi ʼyo̱tho mi nsundabi Jö mi eñʼu̱:
—Hiñhamʼu̱ xta hanthu̱ nʼar ntʼudi njanu̱.

4.35-41
Ar Hesu bi japa ar ʼyomndöhi bi ntsa̱ya̱
(Mt. 8:23-27; Lk. 8:22-25)
4.35 Nor paʼö mi nxui, bi ʼñemba yá ma̱xte:
—Ma ga thohu̱ ʼrandi.
4.36 Bi ʼñe ya jöʼi, ne har motsa habu̱ mi ku̱ʼu̱, bi maʼu̱. Mi ʼbu̱hnu̱ maʼra ya motsa nʼehe.
4.37 Núʼmu̱ mi ku̱ har dehe, bi ñʼo nʼar ʼyomndöhi, ne xa mi e̱nsa ar dehe har motsa, ʼbu̱tho nda ku̱ʼmi.
4.38 Ne ar Hesu mi ʼbe̱nga hár xu̱tha ar motsa mi öhö, xki ga̱xa ár ñö ha nʼar huhni. Bi ma ba tʼa̱, ne bi tʼembabi:
—Utate, ha hingi handi ma ga ku̱hu̱.
4.39 Ne bi nankʼö bi zu̱ ar ndöhi, ne bi ʼñemba ar ñho̱nthe:
—Ñhe, ntsa̱ya̱.
Ne bi ntsa̱ya̱ ar ndöhi, ne gatho bi ñhetho.
4.40 Ar Hesu bi ʼñemba yá ma̱xte:
—Yoʼö xa gi ntsuhu̱. Hanja hingi ñʼemu̱ihu̱.
4.41 Nuʼmú̱ xa bi zu̱ nʼar mbidi, ne mi enga nʼa ngu nʼaʼu̱:
—Togoʼmu̱nu̱. Ar ndöhi ne ar ñho̱nthe o̱te te ʼbe̱pabi.

5.22-24
5.22 Ne ba e nʼar ndö ha yá nijö ya xodyo mar thuhu ar Hairo, mi hyandi bi nda̱ndihmö hár wa.
5.23 Ne xa mi a̱pa ar möte mi embabi:
—Ma tʼinxu ntsa̱wi ar ndöte. Ba e gi hñuxa ri ʼye̱ gi o̱the ne da nte.
5.24 Bi me̱wi ʼmu̱. Ra nze̱ye̱ ya jöʼi mi te̱ni, ne nuyu̱ xa mi tsʼitsʼi.

5.35-42
5.35 Hinxki watho nda ñö, ba e ʼra xki ʼñe hár ngu ár ndö yá nijö ya xodyo, ne bi ʼñembabi:
—Yo gi hökwa ár ʼbe̱fi ar Utate. Xi du ri tʼinxu.
5.36 Mi ʼyo̱ ar Hesu, bi ʼñemba ár ndö ar nijö:
—Yo gi ntsu. Ho̱nse̱ ñʼemu̱i.
5.37 Ne hinto bi hye̱gi nda de̱ni, ho̱nse̱ ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa ár jödöpʼu̱ʼö.
5.38 Ne bi ma hár ngu ar ndöʼö, ne bi hyanda ya jöʼi xa mi nxintʼi mi zoni ne mi mafi.
5.39 Ne nu mi yu̱tʼi, bi ʼñembabiʼu̱:
—Yoʼö xa gi nxinthu̱ ne xa gi zoñhu̱. Nunar nxutsinu̱ hinxi du, ötho.
5.40 Ha nuʼu̱ togo mi ʼbu̱hnu̱ mi thentho. Nunu̱ bi ʼye̱nga gatho, ne ho̱nse̱ bi hye̱gi nda yu̱tʼa habu̱ mi ʼbe̱ngar nxutsi ár dada, ár nönö ne nuʼu̱ mi ñʼowi.
5.41 Bi mipa ár ʼye̱ ar nxutsi, ne bi ʼñembabi:
—Talita kumi —di bo̱ni da ʼñenö: Nuʼge nxutsi, di xiʼaʼi gi nangi.
5.42 Ne dama bi nangi bi ñʼo. Nunar nxutsinu̱ mi pe̱ʼsa ʼre̱tʼa ma yonje̱ye̱. Ne gatho nuʼu̱ bi hyandi, xa bi ʼyo̱tho.

7.18-23
7.18 Ne ar Hesu bi ʼñembabiʼu̱:
—Hage nuʼahu̱ nʼehe hinte xi zo ri mfenihu̱. Ha hinxka pöhu̱ gatho nöʼö ku̱tʼa hár ne ar jöʼi, hingi tsa̱ da tsʼoki.
7.19 Ngetho hingi tsinga hár mfeni, ho̱nse̱ tho hár mu̱i, ne da ʼye̱i xta ñʼe̱xjo.
Bi mö njapʼu̱, ne mi ñʼudi gatho ya ñhuni xintʼaxi.
7.20 Ne mi enö:
—Gatho nöʼö po̱nga hár mfeni, nöʼö hö, japi da tsʼoka ar jöʼi.
7.21 Ngetho ka bi ehnu̱ ya tsʼomfeni, ya tsʼinga nthöti, ya mʼe̱ngwi jöʼi, ar ntho,
7.22 ar mfë, ar nhemʼe̱tsʼi, ya tsʼomʼu̱i, ar nhemhñö, ar nheʼbe̱hñö, ar hyo̱ke, ne da ʼyomba ar ʼbede maʼra, ar ñʼetsʼi, ne ar kʼatʼamfeni.
7.23 Gatho nuya tsʼokiyu̱, di bo̱nga mbo, ne tsʼoka ya jöʼi.

9.2-8
Bi mponga ár ʼba̱i ar Hesu
(Mt. 17:1-13; Lk. 9:28-36)
9.2 Mi tho ʼrato mpa ar Hesu bi zixa ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa, bi bo̱xase̱yu̱ ha nʼar tʼo̱ho̱ mar ñhetsʼi. Mi zo̱ñʼu̱ bi mponga ár ʼba̱i ar Hesu hár nthandiʼu̱.
9.3 Ne ár he xa mi hyatsʼi, bi tʼaxki ngu ar tse̱. Hinjoʼowa har ximha̱i nʼar meni da tsa̱ da japi da tʼaxki njanguʼö.
9.4 Nʼa mbi hyandatho yá ma̱xte mi ʼba̱hnu̱ ar Elia ne ar Moise mi ñöwi ar Hesu.
9.5 Nuʼmú̱ ar Pedro bi ʼñemba ar Hesu:
—Ma tsi Utateʼi, xiñho ga ʼbu̱hu̱wa. Te gi mö, ga hoje hñu ya mʼetʼe, nʼa habu̱ gi ʼbu̱ke, nʼa habu̱ da mʼu̱ ar Moise, ne manʼa habu̱ da mʼu̱ ar Elia.
9.6 Ar Pedro mi mönga njapʼu̱, ngetho himi pödi teme nda mö, xa xki zuyu̱.
9.7 Nʼa mba eta nʼar gui bi goʼmtho, ne bi nhekinu̱ nʼar mhö bi ʼñenö:
—Gehnu̱ ma hmöka Tʼu̱. ʼYo̱hu̱ nöʼö xiʼahu̱.
9.8 Mʼe̱fa mi mengi bi hyantʼu̱ manʼagi, ho̱nse̱ ar Hesu mi ʼba̱hnu̱.

12.28-31
Ar döta ʼbe̱pate
(Mt. 22:34-40)
12.28 Bi watʼa nʼar bötʼofo xki ʼyo̱de xki dödi xiñho, ne bi ʼya̱mbabi:
—Ndana ar ʼbe̱pate töpa ár nsu gatho nu maʼra.
12.29 Ar Hesu bi döti:
—Nunar ʼbe̱tʼo ʼbe̱pate gehnu̱: Ha gi o̱hu̱, menguhu̱ Israel. Ar tsi Hmu ma Jöhu̱, nʼatho.
12.30 Xa gi ʼñetʼa ri mu̱i, gi hñuxa ri mfeni, gi ʼye̱ntʼa ri te ne ri tsʼe̱di gi mö Jö ri Hmu. Gehnu̱ ar ʼbe̱pate töte ár tsʼe̱di.
12.31 Ne nor ñoho di hñötsʼi: Gi mö ri mijöʼiwi ngu gi mhöse̱. Hiñʼotho manʼar ʼbe̱pate di töte ár nsu.

14.10-11
Ar Huda bi mö nda da̱ ar Hesu
(Mt. 26:14-16; Lk. 22:3-6)
14.10 Ar Huda Iskariote ʼmu̱, nʼa nuʼu̱ ʼre̱tʼamayoho yá ma̱xte, bi ma ba kʼönga ya ndömöjö, mi ne nda da̱twa ar Hesu.
14.11 Núʼmu̱ mi ʼyo̱ʼu̱ xa bi njohya, ne bi ñötʼi nda umba ar bojö. Ha nunar Huda mi honi hanja nda tsa̱ nda da̱twabiʼu̱.

14.44-46
14.44 Ha nöʼö togo mi da̱, xki nkohwi ya jöʼi ne xki ʼñembabi:
—Nöʼö togo gi hyanthu̱ ga tsu̱spa ár hmi, gehnu̱ gi hoñhu̱. Ju̱hu̱ ne xo̱thu̱ xiñho gi tsixu̱.
14.45 Nu mi zo̱ho̱, dama bi watʼa habu̱ mi ʼba̱ ar Hesu, ne bi ʼñembabi:
—Utate.
Ne bi zu̱tsʼi.
14.46 Nuya jöʼi ʼmu̱, dama bi watʼi ne bi gu̱ ar Hesu.

15.6-15
Ar Hesu bi tʼe̱ntʼi nda tho
(Mt. 27:15-31; Lk. 23:13-25; Jn. 18:38-19:16)
15.6 Ar ndö xki nzöi nda hye̱kwa nʼar ʼyofa̱di har da̱ngo nöʼö nda ʼya̱ʼu̱.
15.7 Ne mi onu̱ nʼa már thuhu Baraba, xki jotʼwi yá ñʼohu̱, ngetho xki ñhote núʼmu̱ xki nju̱tsʼi nda ntukwi ar ndö.
15.8 Ne mba e gatho ya jöʼi, bi ndu̱i bi ʼya̱pabi nda umba ngu xki nzöi mi umba ta̱tʼa da̱ngo.
15.9 Har Pilato bi dötwabiʼu̱ njawa:
—Ha gi ne ga he̱kʼahu̱ ár Ndö ya xodyo.
15.10 Mi pöʼö xki nda̱twabi ngetho xki zo̱tʼwa yá mu̱i nuya ndömöjö.
15.11 Ha nuya ndöyu̱ mi ka ya jöʼi nda ʼya̱ʼu̱ nda the̱ ar Baraba.
15.12 Ar Pilato bi dödi ne bi ʼñembabiʼu̱:
—Tema gi nehu̱ ga japka nöʼö gi emfu̱ ár Ndö ya xodyo ʼmu̱.
15.13 Ne nuʼu̱ bi mengi bi mafi, mi eñʼu̱:
—Tsu̱ta har pontʼi.
15.14 Ar Pilato mi embabi:
—Tema tsʼoki xi ʼyo̱tnu̱.
Ha nuʼu̱ xa bi ga̱hni bi mafi mi eñʼu̱:
—Tsu̱ta har pontʼi.
15.15 Ha nu ar Pilato mi ne nda gohwi xiñho ya jöʼi, jange bi xoka ar Baraba. Ha nu ar Hesu bi mö nda nʼwe̱xtʼi, ne bi da̱twa ya jöʼi nda tsu̱ta har pontʼi.

15.33-39
Ar Hesu bi du
(Mt. 27:45-56; Lk. 23:44-49; Jn. 19:28-30)
15.33 Nu mi zo̱nga madempa bi mʼe̱xui xo̱ge ar ximha̱i, ne bi wadi mi zo̱tʼa hñunde.
15.34 Nu mi zo̱nga hñunde, ar Hesu bi ʼñenö ntsʼe̱di:
—Eloi, Eloi lama sabaktani, —po̱ntho da ʼñenö: Ma tsi Dadaʼi, ma tsi Dadaʼi, yoʼö xka hye̱gase̱.
15.35 ʼRa nuya mi ʼbu̱hnu̱ mi ʼyo̱de bi ʼñeñʼu̱:
—Hyanthu̱ hanja zo ar Elia.
15.36 Ne bi nixtʼi nʼa, ma ba po nʼar xiʼyo har ixkatʼafi. Bi tuta ha nʼar xithi ne bi kwatwa hár ne, ne bi ʼñeñʼö:
—Hye̱hu̱, ma ga to̱ʼmhu̱ ha da e ar Elia da ma̱tsʼi.
15.37 Har Hesu bi mafi ntsʼe̱di, ne bi du.
15.38 Nuʼmú̱ bi xita made ar döta dutu mi naxa mbo har dönga nijö, mi kotʼa habu̱ xa mar nsunda, ba ndu̱ mañö bi göxa ha̱i.
15.39 Ha nunar döndogu mi ʼba̱hnu̱ mi ñhandwi ar Hesu, mi hyandi bi du njapʼu̱ xki wadi bi mafi ntsʼe̱di, bi ʼñeñʼö:
—Xa majöni nunar ñʼo̱ho̱nu̱ már Tʼu̱ Jö.

15.42-46
Ár ntʼa̱gi ar Hesu
(Mt. 27:57-61; Lk. 23:50-56; Jn. 19:38-42)
15.42 Núʼmu̱ ʼbu̱tho nda yu̱ ar hyadi nor paʼö ar ñhoki, nunár hyaxʼöpʼu̱ mar pa ntsa̱ya̱,
15.43 nunar Huse me Arimatea mi ʼbu̱hwi ar mhuntsʼandö, ne xa mi nhumañho, mi to̱ʼmi nda hyandwa ár tsʼu̱tʼwi Jö nʼehe, bi ze̱ta ár mu̱i ne bi yu̱tʼi ma ba ñöwi ar Pilato, bi ʼya̱pa nda umba ár ndoʼyo ar Hesu.
15.44 Ar Pilato xa bi ʼyo̱tho mi ʼyo̱de xki du. Bi zofo nda e ar döndogu nda ʼya̱mbabi ha majöni xki du.
15.45 Ne mi wadi bi da̱majöni ar döndogu, bi tʼumba ar Huse ár ndoʼyo ar Hesu.
15.46 Ar Huse bi da̱nga nʼar tʼaxdutu, ne bi köʼmba ár ndoʼyo har pontʼi. Bi ma̱tsʼi, ne bi ʼye̱ntʼa ha nʼar tʼa̱gi xki nsa̱ʼma ha nʼar ndo̱do, ne bi tönga nʼar döta do bi gotwa ár goxthi ar tʼa̱gi.

16.1-7
Ar Hesu bi mengi bi nte
(Mt. 28:1-10; Lk. 24:1-12; Jn. 20:1-10)
16.1 Nu mi tho ar pa ntsa̱ya̱, ar Maria me Magdala, ar Maria ár nönö ar Hakobo, ne ar Salome, bi da̱nga ya hogañu̱ni ma nda goʼspa ár ndoʼyo ar Hesu.
16.2 Ne ár hyaxʼö ra nʼitho ár ndu̱i ar hñöto, ba eʼu̱ har tʼa̱gi, mi kʼontsʼa ar hyadi.
16.3 Nu mi ʼyo har ʼñu, mi ense̱ʼu̱ nʼa ngu nʼa:
—Xipya, togo da hñögagihu̱tsʼu̱ ar do kotʼa ar tʼa̱gi.
16.4 Ne mi hyantʼu̱, bi nuʼu̱ xki thöka ar do. Nunar donu̱ xa mar döta.
16.5 Ne nu mi yu̱tʼu̱ har tʼa̱gi, bi hyantʼu̱ mi huhnu̱ har ñʼe̱i nʼar bötsi, mi he nʼar tʼaxhe mi ju̱tʼatho. Ne xa bi zuʼu̱.
16.6 Ne nunu̱ bi ʼñembabiʼu̱:
—Yo gi ntsuhu̱. Gi hoñhu̱ ar Hesu me Nasare nöʼö togo bi tsʼu̱ta har pontʼi. Bi mengi bi nte. Ndi, hyanthu̱ habu̱ bi ʼbe̱gi, hinte jawa.
16.7 Jange di möhu̱ ba xipabihu̱ yá ma̱xte ne ar Pedro: Bi mʼe̱tʼo di ma Ngalilea, ja gi hyanthu̱nu̱ ngu bi xiʼahu̱.

16.15-16
16.15 Ne bi ʼñembabiʼu̱:
—Di möhu̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, ne xipabihu̱ gatho ya jöʼi ar hoga mhö.
16.16 Nöʼö togo da ñʼemu̱i ne da nxixthe, ma da mpo̱ho̱. Ha nöʼö togo hinda ñʼemu̱i, ma da tʼe̱ntʼi da hñömba ár mfe̱i Jö.

16.19-20
Ar Hesu bi nju̱tsʼi bi tsʼixa mhetsʼi
(Lk. 24:50-53)
16.19 Mi wadi bi zo yá ma̱xte, ar tsi Hmu bi nju̱tsʼi bi tsʼixa mhetsʼi, ne bi hñuxa hár ñʼe̱i Jö.
16.20 Ne nuyu̱ bi bo̱ni hagatho, ma ba mönga ar hoga mhö. Ne ar tsi Hmu mi fa̱tsʼi, ne mi umba ár tsʼe̱di ár mhö ha ya ntʼudi mi o̱tʼu̱. Dá njapʼu̱.